🦠 Tarihning eng dahshatli vabosi: Qora Oʻlim

Yaqinda boshdan kechirilgan COVID-19 pandemiyasi zamonaviy insoniyat duch kelgan eng qoʻrqinchli sinovlardan biri boʻlib koʻringan boʻlsa-da, oʻtmishdagi ayrim fojialar bilan solishtirganda bu shunchaki kichik holatdek tuyuladi. Tarix sahifalarida "qora oʻlim" va "qora vabo" nomlari bilan qolgan dahshatli kasallik tasavvur qilib boʻlmas darajada koʻp insonlarning yostigʻini quritgan.

Koʻplab boshqa xastaliklar qatori bu vabo ham Osiyo qit'asida boshlanib, butun yer yuziga tarqalgan. Garchi Yevropadagi faol davri nisbatan qisqa kechgan boʻlsa-da, u dunyo tarixining borishini tubdan oʻzgartirishga ulgurdi. Ushbu xastalik Yersinia pestis deb nomlangan bakteriya tufayli yuzaga kelib, hayvondan insonga, soʻngra odamdan odamga yuqqan va faol davrida oʻn millionlab kishilarning hayotiga zomin boʻlgan.

Kasallikning bunchalik oʻta xavfli boʻlishiga sabab, bakteriya organizmga tushgach, zudlik bilan chora koʻrilmasa, 72 soat ichida oʻlim xavfini keltirib chiqargani edi. Xastalik dastlab qoʻltiq va qovdagi limfa bezlarining qorayib shishishi bilan boshlanib, butun tana boʻylab tarqaladigan hıyarcık shishlari hamda ichki qon ketishlarga olib kelgan. Bemorlar bu jarayonda kuchli isitma va boʻgʻim ogʻriqlarini boshdan kechirgan va davolash usullari noma'lum boʻlgani bois bir necha kun ichida vafot etgan.

Tarixiy manbalarga koʻra, Yevropadagi qora vabo epidemiyasi 1347-1352-yillar oraligʻida kuzatilgan. Biroq uning ildizi Osiyoda yuzaga kelib, savdo kemalari orqali Yevropaga yetib borgan. Mutaxassislar uning dastlabki oʻchogʻi hozirgi Qirgʻiziston hududida boʻlganini taxmin qilishmoqda. 1880-yillarda topilgan qabr toshlari ustida 2017-yilda olib borilgan DNK tadqiqotlari natijasida 1338-1339-yillarda odamlar aynan shu kasallikdan vafot etgani aniqlangan.

Shuningdek, 1330-1350-yillarda Xitoyda ham mazkur xastalik tufayli oʻn millionlab odamlar halok boʻlgani ma'lum. Buyuk Ipak yoʻlidan foydalangan savdogarlar bu bakteriyani Yevropaning ichki qismlarigacha olib kirib, global miqyosdagi fojianing kelib chiqishiga sabab boʻlishgan. Yevropada xastalikning tezkorlik bilan tarqalishiga aynan savdo kemalaridagi kemiruvchilar sabab boʻlib, kemalar portlarga kelgach, yuklar bilan birga ular ham tarqalib ketgan.