CBI va "qafasdagi to‘ti" metaforasi 🦜

O‘z vaqtida ko‘mir mojarosi fonida paydo bo‘lgan "qafasdagi to‘ti" iborasi Hindistonning bosh tergov idorasi – CBI faoliyatiga nisbatan yana dolzarb mavzuga aylandi. Ushbu mazmunli metafora ilk bor sobiq bosh vazirni himoya qilishga qaratilgan urinishlar fosh etilgan 2013-yildagi shov-shuvli ish doirasida Oliy sud tomonidan ishlatilgan edi. O‘shanda sud idoraning mustaqil emasligi va markaziy hokimiyat ta’sirida harakat qilayotganini qattiq tanqid qilgan edi.

Yaqinda esa sudya Ujjal Buyan Dehli bosh vaziri Arvind Kejrivalning hibsga olinishiga oid ishni ko‘rib chiqish jarayonida aynan shu iborani yana bir bor esga oldi. Sudyaning e’tiborini tortgan asosiy jihatlardan biri – tergov organining harakatlaridagi shoshma-shofarlik bo‘ldi. CBI 22 oy davomida shubhali shaxsni hibsga olish zaruriyatini ko‘rmagani, biroq u boshqa idora ishi bo‘yicha garov evaziga ozodlikka chiqish pallasida turgan bir paytda to‘satdan qamoqqa olingani jamoatchilikda haqli savollar tug‘dirdi.

Sudya Buyan mamlakatning bosh tergov organi nafaqat toza bo‘lishi, balki barchaga shunday bo‘lib ko‘rinishi ham shartligini alohida ta’kidladi. Konstitutsiyaviy respublika asoslariga ko‘ra, tergov har doim adolatli, shaffof va xolis o‘tishi shart. Ayblanuvchining adolatli tergovdan foydalanish huquqi uning fundamental huquqlaridan biri ekanligi, hibsga olish vakolati esa ehtiyotkorlik bilan va o‘ta kamdan-kam hollarda qo‘llanilishi lozimligi qayd etildi.

Shuningdek, sud jarayonida gumonlanuvchining tergov savollariga javob bermasligi yoki o‘zi istamagan tarzda javob qaytarishi uning tergov bilan hamkorlik qilmayotganini anglatmasligi va bu holat hibsga olish hamda qamoqda saqlashni davom ettirish uchun asos bo‘la olmasligi ta’kidlandi. Qonunga ko‘ra, har bir shaxs sukut saqlash huquqiga ega va o‘ziga qarshi ko‘rsatma berishga majburlanishi mumkin emas.